مواد تشکیل‌دهنده‌ی عطر از دیرباز به عنوان ترکیبی از هنر و علم شناخته می‌شود. دانشی منحصر به فرد که شامل عناصر طبیعی و مصنوعی برای خلق روایح مختلف است. تاریخچه‌ی استفاده از عطر به هزاران سال پیش بازمی‌گردد و انسان‌ها همواره به دنبال ترکیباتی بودند که نه تنها بوی خوشایند ایجاد کنند، بلکه ماندگاری و جذابیت بالایی نیز داشته باشند. این ترکیبات می‌توانند شامل عصاره‌های گیاهی، روغن‌های معطر، مواد شیمیایی مصنوعی و تثبیت‌کننده‌ها باشند که هر کدام بخش مهمی از فرآیند تولید یک عطر هستند.
مواد تشکیل‌دهنده‌ی عطر نه تنها در کیفیت و نوع رایحه تأثیرگذار است، بلکه می‌تواند تعیین‌کننده‌ی قیمت و بازارپسندی یک عطر نیز باشند. در این مقاله به بررسی دقیق‌تر این مواد، انواع تثبیت‌کننده‌ها، اهمیت آن‌ها در دوام رایحه و همچنین تأثیرات احتمالی استفاده از عطر بر سلامت خواهیم پرداخت. پس از این بررسی شما می‌توانید انتخاب‌های بهتری در خرید و استفاده از عطر داشته باشید و آگاهانه‌تر خرید کنید.
«عطر» یک اصطلاح کلی است که به تمام ترکیبات و مواد شیمیایی که رایحه‌ی یک محصول را تشکیل می‌دهند اشاره دارد. در طول قرن‌ها استفاده از عطر و خلاقیت انسان در تولید روایح منحصر به فرد، مواد تشکیل‌دهنده‌ی عطر تحول گسترده‌ای را تجربه کرده است. موادی که رایحه‌ی خوش یک عطر را تشکیل می‌دهند می‌تواند برگرفته از طبیعت باشند. از میوه‌ها و گل‌ها گرفته تا پوست درختان، ریشه‌ی گیاهان و حتی برخی حیوانات.
به طور کلی عصاره‌های معطر طبیعی ادکلن زنانه و مردانه به دو دسته تقسیم می‌شوند: روایحی که از گل‌ها و میوه‌ها و برگ گیاهان استخراج می‌شود و عموماً اسانس‌های روغنی هستند و موادی که به صورت صمغ و رزین از پوست درختان یا گیاهان به دست می‌آیند که عموماً به آن‌ها رزینوئید گفته می‌شود. روایحی همچون مشک و عنبر و چرم نیز از حیوانات گرفته می‌شود.
با گسترش علم شیمی مواد معطر مصنوعی نیز به دنیای عطر‌ها راه پیدا کرد. این مواد جایگزین مقرون به صرفه‌تری برای مواد معطر طبیعی بودند. همچنین نگرانی از خطر انقراض حیواناتی که به دلیل خواص معطرشان شکار می‌شدند را به حداقل می‌رساند. علاوه بر تمام این‌ها، مواد معطر مصنوعی به عطرسازان این امکان را می‌دهند روایحی را بسازند که به صورت طبیعی یافت نمی‌شوند یا به سختی قابل استخراج هستند.
بیشتر بخوانید: ترفندهایی برای افزایش بوی عطر
امروزه چیزی حدود بیش از ۴ هزار مواد تشکیل‌دهنده برای ایجاد روایح از جمله عطر‌ها شمع‌ها و بسیاری محصولات معطر دیگر استفاده می‌شود. برخی از رایج‌ترین و مهم‌ترین مواد طبیعی تشکیل‌دهنده‌ی عطر‌ها و ادکلن مردانه و زنانه در بخش گل‌ها می‌توان به یاس، بنفشه، شکوفه‌های پرتقال، گل مریم، گل صدتومنی، رز و یلانگ یلانگ اشاره کرد. یلانگ یلانگ، گونه‌ای همیشه سبز با شکوفه‌های زرد و چشم نواز است که رایحه‌ای روشن و یکدست دارد. یلانگ یلانگ در صنعت عطرسازی بسیار مورد توجه است و می‌توان روغن معطر آن را از طریق تقطیر با بخار شکوفه‌ها استخراج کرد. اسانس این گل رایحه‌ای قوی، پودری و گلی همراه با نت‌های میوه‌ای دارد. به همین دلیل در بسیاری از عطر‌ها در خانواده‌ی بویایی مختلف، نقش مهمی ایفا می‌کند.
همچنین از رایج‌ترین مواد تشکیل‌دهنده‌ی عطر‌ها در بخش روایح میوه‌ای می‌توان به انگور سیاه که به بلک کارنت معروف است، ترنج، نارنج، هلو، آناناس، سیب، پرتقال ماندارین یا همان نارنگی و حتی انار اشاره کرد. جالب است بدانید استخراج اسانس معطر از میوه‌ها کار اسانی نیست. به همین دلیل بسیاری از روایح میوه‌ای عموما مصنوعی هستند و در آزمایشگاه تولید می‌شوند.
در بخش روایح ادویه‌ای و گرم، زعفران، دارچین، زنجبیل، کهربا، چوب صندل، عود، وانیل، نعناع هندی، فلفل صورتی، مریم گلی، عنبر، مشک و دانه‌ی تونکا همیشه نقش عمق‌بخش و تأثیرگذار یک عطر را ایفا می‌کنند. اگرچه این روایح عموماً شرقی هستند اما در بسیاری از عطر‌ها از خانواده‌ی بویایی مختلف کاربرد دارند.
به عنوان مثال نعناع هندی با این که گیاهی از خانواده‌ی نعناع‌ها است اما رایحه‌ای شیرین، کمی عمیق و تیره، با جنبه‌های خاکی و چوبی دارد. فلفل صورتی نیز نت بسیار پرکاربردی است که عموماً تند و شیرین است اما جنبه‌هایی میوه‌ای و چوبی نیز دارد. همچنین چوب صندل یک عنصر کلاسیک در بسیاری از عطر‌ها، خوشبو‌کننده‌های هوا، شمع‌ها و صابون‌های بدن است. رایحه‌ای چوبی با نت دودی بسیار ملایمی دارد و به عنوان نت پایه در بسیاری از عطر‌ها استفاده می‌شود. تونکا نیز یک نوع لوبیای معطر و لوکس است که بویی گرم و شیرین شبیه به وانیل ایجاد می‌کند.
یک عطر خوب فقط از روایح خوب تشکیل نمی‌شود. عطار پس از ترکیب روایح معطر مصنوعی و طبیعی باید هنر خود را با تثبیت عطر‌ها تکمیل کند. برای خلق رایحه‌های پیچیده و منحصر به فرد، عطرسازان اغلب از ترکیبات ویژه‌ای به نام فیکساتور یا تثبیت‌کننده استفاده می‌کنند که با کاهش سرعت تبخیر روغن‌های و عصاره‌های معطر، باعث ماندگاری بیشتر عطر می‌شوند.
فیکساتور‌ها ممکن است شامل هر دو دسته‌ی عصاره‌های طبیعی و مواد شیمیایی مصنوعی باشند. این ترکیبات می‌توانند به عطر‌ها عمق و غنای بیشتری ببخشند و همچنین ماندگاری عطر را بالاتر ببرند. به عبارت دقیق‌تر، تثبیت‌کننده‌ها علاوه بر این که نقش بسیار مهمی در افزایش ماندگاری عطر‌ها دارند، می‌توانند ماهیت و بوی نهایی یک عطر را نیز دست‌خوش تغییر کنند. هرچه در عطر از تثبیت‌کننده‌ی قوی‌تری استفاده شود یا میزان آن بالاتر باشد، ماندگاری عطر نیز بالاتر خواهد رفت.
به همین دلیل است که برخی عطر‌ها ماندگاری چند ساعته و برخی دیگر ماندگاری چند هفته‌ای دارند. دلیل تفاوت ماندگاری یک رایحه در میزان وجود تثبیت‌کننده‌ها و همچنین درصد الکل یک عطر است. نعناع هندی، مشک و عنبر از جمله تثبیت‌کننده‌های طبیعی هستند که معمولاً در بخش پایه‌ی روایح مورد استفاده قرار می‌گیرند. این مواد به دلیل خواص طبیعی خود نه تنها رایحه‌ی عطر را حفظ می‌کنند بلکه به آن عمق و حس بیشتری می‌بخشند.
البته در بسیاری از عطر‌های امروزی نمونه‌ی مصنوعی فیکساتور‌ها مورد استفاده قرار می‌گیرد تا قیمت پایانی عطر ارزان‌تر شود. برخی فیسکاتور‌های مصنوعی همچنین این امکان را به عطرسازان می‌دهند که عطر را تنها ماندگارتر کنند و ماهیت کلی رایحه را تغییر ندهند.
بیشتر بخوانید: بهترین عطر و ادکلن‌های عربی معروف
استفاده از عطر‌ها می‌تواند تأثیرات مثبتی بر روحیه و اعتماد به نفس افراد داشته باشد و حس سرزندگی و شادابی را به زندگی روزمره اضافه کند. با این حال برخی مواد شیمیایی وجود دارند که ممکن است عامل آلرژی و سردرد یا بیماری‌های مختلف پوستی و ریوی شوند. برخی از مواد موجود در عطر‌ها نیز احتمالاً اختلالات هورمونی را افزایش می‌دهند. از آنجا که شرکت‌ها به بهانه‌ی اسرار تجاری ملزم به افشای عناصر منحصر به فرد تشکیل‌دهنده‌ی عطر خود نیستند، نمی‌توان با اطمینان دانست که از چه موادی در یک عطر استفاده شده است.
انجمن بین‌المللی عطر (IFRA) در تلاشی کوچک برای شفافیت، فهرستی جامع از بیش از ۳۰۰۰ ماده تشکیل‌دهنده به عنوان ترکیبات معطر را در وبسایت خود منتشر کرده است. با این حال، بسیاری از این مواد شیمیایی فاقد داده‌های تحقیقاتی و ایمنی قابل توجه هستند که برخی با اثرات منفی جدی بر سلامتی ارتباط دارند.
به عنوان مثال، استایرن، که توسط برنامه ملی سم‌شناسی و آژانس بین‌المللی تحقیقات سرطان به عنوان یک سرطان‌زای احتمالی برای انسان شناخته می‌شود، به راحتی و بدون هیچ محدودیتی در لیست مواد تشکیل‌دهنده‌ی عطر‌ها قرار دارد. همچنین فتالات‌ها هم حضور پررنگی در محصولات دارند و معمولاً در عطر‌ها هم یافت می‌شوند. فتالات‌ها به عنوان مختل‌کننده‌های غدد درون‌ریز شناخته می‌شوند که می‌توانند باعث آسیب به اندام‌های تولید مثل شوند.
به همین دلیل، توجه به ترکیبات موجود در عطر و انتخاب محصولات با کیفیت و ایمن اهمیت بالایی دارد. هر چه عطر از مواد طبیعی‌تری در مواد تشکیل‌دهنده‌ی خود استفاده کرده باشد، میزان مضرات عطر کمتر خواهد بود. البته قیمت آن هم بالاتر خواهد رفت.
اگر مستعد تحریکات پوستی هستید بهتر است عطر را روی لباس استفاده کنید و پیش از خرید عطر حتماً به مواد تشکیل‌دهنده‌ی آن توجه کنید تا بتوانید ترکیباتی که ممکن است با شما سازگاری نداشته باشند را شناسایی کنید. همچنین به خاطر داشته باشید از آنجا که سد پوستی کودکان و نوزادان هنوز در حال توسعه است و نسبت به بزرگسالان به اختلالات و تحریکات حساس‌تر هستند، بهتر است از عطر‌ها در کنار کودکان و نوزادان استفاده نکنید.
